Özet: Çatı Kerestesi Hesabında Bilmeniz Gerekenler
Çatı kerestesi siparişinde eğim, saçak, mertek boyu ve örtü altı levha hesaba birlikte girer; birini atlamak şantiyede eksik malzeme demektir. Hesabın iskeleti şöyledir:
• Yaygın uygulamada mertek 5x10 veya 5x12 cm, aşık ve dikme 10x10 cm kesittedir. Kesin kesiti kar yükü, rüzgâr, açıklık ve örtü ağırlığına göre statik hesap belirler.
• Eğimli yüzey alanı = yatay alan ÷ cos(eğim). 30 derecelik çatıda gerçek yüzey, plandaki alanın yaklaşık 1,155 katıdır.
• Mertek adedi = mahya boyu ÷ mertek aralığı, yukarı yuvarlanır ve 1 eklenir; çift eğimli çatıda ikiyle çarpılır.
• Mertek boyu eğimli boydur: yatay mesafe ÷ cos(eğim), üzerine kesim payı.
• 122x244 cm bir örtü altı levha 2,98 m² kaplar. Eğimli alanı buna bölün, yüzde 10 fire ekleyin.
• Çatıya fırınlı, nemi yüzde 12-18 aralığında kereste girmeli, dışa açık uçlar emprenyeli olmalıdır.
Temel formülü kereste metreküp hesabı rehberimizde anlattık. Burada aynı formülü tek bir çatının bütün elemanlarına uygulayıp eksiksiz bir sipariş listesi çıkarıyoruz.
Ahşap Çatının Elemanları: Hangi Kereste Nerede Çalışır?
Betonarme binalarda sık görülen çözüm oturtma çatıdır: döşemeye yatırılan yastıkların üzerine dikmeler, onların üzerine aşıklar, aşıkların üzerine mertekler oturur. Kırma çatı ise dört yönde eğimi olan bir geometriyi tarif eder ve çoğu zaman yine oturtma sistemiyle taşınır. Elemanlar şunlardır:
• Mertek: Eğim yönünde uzanan, levhayı veya çıtaları taşıyan eleman. Listenin en kalabalık kalemidir.
• Aşık: Mahyaya paralel uzanan, mertekleri taşıyan kiriş. Mahya aşığı, ara aşık ve saçak tarafında alt aşık olarak bulunur.
• Dikme: Aşığı taşıyan, yükü yastık üzerinden döşemeye aktaran düşey eleman.
• Yastık: Döşemeye yatırılan, dikmelerin bir hat boyunca oturduğu taban kirişi.
• Tavan kirişi: Betonarme döşemesi olmayan, ahşap tavanlı yapılarda duvardan duvara uzanan kiriş.
• Göğüslük (bağ kirişi): Karşılıklı mertekleri veya dikme sıralarını yatayda bağlayan, çatının açılmasını önleyen eleman.
• Çıta: Kiremidin asıldığı ince yatay elemanlar. Levha ve yalıtım örtüsü varsa mertek hizasında kontra çıta da eklenir.
• Alın tahtası: Saçak kenarını kapatan, mertek uçlarını koruyan görünür tahta.
• Örtü altı levha: Merteklerin üzerine serilen, yalıtım ve kiremit için sürekli yüzey oluşturan OSB veya plywood.
Çatı dışında temel, döşeme ve kalıp işlerinde ahşabın hangi rollerde çalıştığını inşaatta ahşap kullanımı rehberimizde bütün yapı ölçeğinde ele aldık.
Yaygın Kesitler ve Kesin Kesiti Kim Belirler?
Aşağıdaki kesitler konut ölçeğindeki çatılarda sahada en sık gördüğümüz ölçülerdir; başlangıç noktasıdır, projenin yerine geçmez:
• Mertek: tipik olarak 5x10 cm, açıklık büyüdükçe 5x12 veya 5x15 cm
• Aşık: 10x10 cm, dikme aralığı açıldıkça 10x12 veya 10x15 cm
• Dikme ve yastık: 10x10 cm
• Tavan kirişi: açıklığa göre 5x15 ile 5x20 cm arası
• Göğüslük: sıklıkla 5x10 cm, dikmenin iki yüzüne çift
• Alın tahtası: 2,5x15 veya 2,5x20 cm
• Kiremit çıtası: 3x5 cm gibi ince kesitler
Aşık, dikme, yastık ve tavan kirişinde kullanılan kalın ve geniş kesitler sahada kalas olarak da anılır; siparişte kalas yerine kesiti yazmak karışıklığı önler.
Taşıyıcı kesit ve açıklık bir statik hesap konusudur. Hesaba kar yükü, rüzgâr, eleman açıklığı, örtü ağırlığı, ağacın türü ve sınıfı girer. Aynı plan ve aynı kiremitle yapılan iki çatı, bulunduğu yere göre farklı kesit isteyebilir. Adana'nın kıyı ovasında kar yükü düşüktür; il sınırları içindeki Tufanbeyli veya Saimbeyli gibi yüksek ilçelerde ise kar, kesiti belirleyen başlıca etkenlerden biridir. Birinde yeterli olan mertek, diğerinde büyütülür ya da sıklaştırılır.
Kesiti ve aralığı projeden alın, proje yoksa bir inşaat mühendisine hesaplatın. Hesap hangi tür ve sınıfla yapıldıysa siparişi de onunla verin; türlerin farkını kızılçam, karaçam ve sarıçam karşılaştırmamızda bulabilirsiniz. Gökdal'ın inşaatlık kerestesi 2,5-10 cm kalınlık, 7-20 cm genişlik ve standart 3 m boydadır; muhtelif boylar da mümkündür, dar çıta kesitleri özel ebatlamayla hazırlanır.
Ağaç türü, sınıf ve nem seçeneklerini görmek için inşaatlık kereste ürün sayfamıza göz atabilir, projedeki kesitleri bu seçeneklerle karşılaştırabilirsiniz.
Eğim ve Eğimli Alan: Plandaki Ölçüden Gerçek Yüzeye
Planda gördüğünüz alan çatının yatay izdüşümüdür; levha, örtü ve çıta ise daha büyük olan eğimli yüzeye serilir. Doğru ilişki: eğimli yüzey alanı = yatay alan ÷ cos(eğim). Aynı çarpan boylara da uygulanır: mertek boyu = yatay mesafe ÷ cos(eğim).
Eğim derece veya yüzde olarak verilir. Yüzde 40 eğim, 100 cm yatayda 40 cm yükselme demektir ve yaklaşık 21,8 dereceye karşılık gelir. Yüzdeyle verilen eğimde çarpanı doğrudan bulabilirsiniz: çarpan = √(1 + e²), e eğimin ondalık halidir. Yüzde 40 için √1,16 = 1,077 eder. Açılara göre çarpanlar:
• 15 derece: 1,035
• 20 derece: 1,064
• 25 derece: 1,103
• 30 derece: 1,155
• 35 derece: 1,221
• 40 derece: 1,305
• 45 derece: 1,414
Örnek: 10x7 m bir binada her yönde 50 cm saçakla çatı 11x8 m olur ve yatay alanı 88 m²'dir. Eğim 30 derece ise eğimli yüzey 88 ÷ 0,866 = yaklaşık 101,6 m² eder. Yatay alanla hesap yapsaydınız levha ve örtü siparişi 13,6 m² eksik kalırdı. Hesap makinesinin derece modunda olduğundan emin olun.
Kırma çatıda bütün yüzeyler aynı eğimdeyse toplam eğimli alan aynı formülle bulunur. Değişen alan değil, kesim miktarıdır.
Mertek Aralığı, Adedi ve Boyu
Mertek aralığı yaygın uygulamada 40 ile 60 cm arasındadır. Kesin değeri mertek kesiti, örtü ağırlığı, kar ve rüzgâr yüküyle birlikte statik hesap belirler.
Aralığı seçerken levhayı da düşünün. 244 cm'lik levha boyu 61 cm aralığa 4, yaklaşık 40,7 cm aralığa 6 eşit açıklık olarak tam bölünür ve her levha eki bir mertek üzerine oturur. 50 cm aralıkta ekler mertek hizasına denk gelmez; levha kesilir ya da ek yerine ilave taşıyıcı konur. Hesabın izin verdiği sınırlar içinde levhayla uyumlu aralık fireyi baştan düşürür.
Adet: 11x8 m örnek çatıda mahya boyu 11 m, aralık 50 cm olsun: 11 ÷ 0,5 = 22 açıklık, yani bir yüzde 23 mertek. Çift eğimli çatının iki yüzü için 46 adet eder.
Boy: 8 m genişliğin yarısı olan 4 m yatay mesafe için mertek boyu 4 ÷ 0,866 = 4,62 m çıkar. Mahya birleşimi ve saçak kesimi payıyla sipariş boyu 4,70 m olur. Bu boy standart 3 m'nin üzerindedir; siparişte açıkça yazın, bulunamazsa mertekler aşık üzerinde bindirmeli eklenir.
Metreküp: 5x10 cm kesitte 4,70 m'lik bir mertek 0,05 × 0,10 × 4,70 = 0,0235 m³ tutar. 46 adet 1,081 m³ eder; kırılan ya da eğri çıkan parça için 2 yedekle sipariş 48 adet, 1,128 m³ olur.
Kırma çatıda köşe mertekleri planda yatay mesafenin √2 katı yol alır. Örnekte yatay mesafe 4 m, yükselme 4 × tan(30) = 2,31 m iken köşe merteğinin plan boyu 5,66 m, gerçek boyu √(5,66² + 2,31²) = yaklaşık 6,11 m olur. Köşeye doğru kısalan topal mertekler ise farklı boylarda ve açılı kesilir. Bu yüzden kırma çatıda mertek firesini yüzde 10 ile 15 arasında tutun.
Aşık, Yastık, Dikme ve Göğüslük: Metrajdan Adede
Aşık ve yastık hat olarak hesaplanır: önce toplam metraj, sonra stok boyuna bölerek adet. Örnek çatıda bir mahya, iki ara ve iki alt aşık olmak üzere beş hat var; aşıklar alın saçağını da taşıdığı için her hat 11 m. Alt aşıkların döşeme kenarına oturduğunu varsayıyoruz.
• Aşık, 10x10 cm: 5 × 11 = 55 m. Ekler dikme üzerine denk getirileceği için yüzde 10 payla 60,5 m; 3 m boyda 21 adet, 21 × 0,030 = 0,630 m³.
• Yastık, 10x10 cm: Dikme taşıyan üç hat, bina boyunca 10 m: 30 m, yüzde 10 payla 33 m; 11 adet, 0,330 m³.
• Dikme, 10x10 cm: Dikme aralığı 2 m ise her hatta 10 ÷ 2 + 1 = 6, üç hatta 18 dikme. Kesit çiziminden alınan boylar payla mahya dikmesinde 2 m, ara dikmede 1 m olsun.
• Göğüslük, 5x10 cm: Her dikme sırasında dikmelerin iki yüzüne birer adet: 6 × 2 = 12 adet. Boy 4 m ise 12 × 0,020 = 0,240 m³.
Dikmede kesim planı fark yaratır. 3 m'lik bir parçadan bir mahya ve bir ara dikme, başka bir parçadan üç ara dikme artıksız çıkar. 6 parçadan 6 mahya ve 6 ara, 2 parçadan kalan 6 ara dikme alınır: 8 adet, fire neredeyse sıfır. Payanda ve takoz için 2 adet eklenince 10 adet, 0,300 m³ eder.
Ahşap tavanlı yapıda tavan kirişleri de aynı yöntemle eklenir: adet = bina boyu ÷ kiriş aralığı + 1, boy = açıklık + iki uçta oturma payı.
Örtü Altı Levha: OSB mi Plywood mu, Kaç Adet?
Mertek üzerine serilen levha, yalıtım örtüsüne ve kiremide sürekli bir zemin verir. Çatıda nemli ortam koşulları geçerli olduğundan OSB/3 standart tercihtir; OSB/2 kuru iç mekan içindir. Sürekli nem riski taşıyan detaylarda plywood öne çıkar.
Adet: 122x244 cm bir levha 1,22 × 2,44 = 2,98 m² kaplar. Örnek çatının 101,6 m² eğimli alanı için 101,6 ÷ 2,98 = 34,1, yani net 35 levha gerekir. Saçak, mahya ve mertek aralığına uyum kesimleri için yüzde 10 fireyle 101,6 × 1,10 ÷ 2,98 = 37,5, yani 38 levha sipariş edilir. Kırma çatıda üçgen yüzeyler nedeniyle fireyi yüzde 15'e çıkarın: 101,6 × 1,15 ÷ 2,98 = 39,2, yani 40 levha.
Kalınlık da bir proje kararıdır: aralık açıldıkça ve örtü ağırlaştıkça daha kalın levha gerekir. Ürün gamımızda 9, 12, 15 ve 18 mm kalınlıkta OSB/2 ve OSB/3 bulunur; OSB levha kalınlık ve ebat seçeneklerini ürün sayfamızda görebilirsiniz.
Levha yönü, genleşme boşluğu ve çakma düzeni gibi montaj ayrıntılarını OSB çatı ve duvar uygulama rehberimizde adım adım anlattık.
Nem, Emprenye ve Sınıf: Çatıya Hangi Malzeme Girmeli?
Çatı kerestesi levha, yalıtım ve kiremit altında kalır; bu kapalı kesitte kuruma yavaştır. Yüzde 20-30 nemle gelen fırınsız kereste yerinde kurudukça daralır, çarpılır, çivileri gevşetir; sonuç levha eklerinde açılma ve kiremitte dalgalanmadır. Nemi yüzde 12-18 aralığındaki fırınlı kerestede bu hareket çok daha sınırlı kalır. Nedenini ahşapta nem oranı ve kurutma yazımızda anlattık.
Emprenye ahşabı mantar ve böcek zararına karşı korur. En çok risk altındaki yerler saçak uçları, mertek başları, alın tahtası ve döşemeye oturan yastıklardır. Nemli iklimde veya böcek riski bilinen bölgelerde taşıyıcıların tamamını emprenyeli seçmek yaygındır. Emprenyeli parçayı sahada kestiğinizde kesilen uca fırçayla koruyucu sürün.
Projede aksi belirtilmedikçe taşıyıcılarda 1. veya 2. sınıf kullanılır; önemli olan büyük budak ve boydan boya çatlakların kritik bölgeye denk gelmemesidir. Alttan görünen saçak ve alın tahtasında 1. sınıf, silinmiş yüzey daha temiz sonuç verir.
Hangi uygulamada hangi emprenye türünün seçildiğini emprenyeli kereste rehberimizde karşılaştırmalı olarak bulabilirsiniz.
Örnek Sipariş Listesi: 11x8 m Beşik Çatı
Hesapları tek listede toplayalım. Örnek; betonarme döşeme üzerinde saçaklar dahil 11x8 m, 30 derece eğimli, mertek aralığı 50 cm olan çift eğimli bir oturtma çatıdır. Kesitler örnek amaçlıdır.
• Mertek 5x10 cm, 4,70 m: 48 adet, 1,128 m³
• Aşık 10x10 cm, 3 m: 21 adet, 0,630 m³
• Yastık 10x10 cm, 3 m: 11 adet, 0,330 m³
• Dikme, payanda ve takoz 10x10 cm, 3 m: 10 adet, 0,300 m³
• Göğüslük 5x10 cm, 4 m: 12 adet, 0,240 m³
• Alın tahtası 2,5x20 cm, 3 m: 15 adet, 0,225 m³
• Kiremit çıtası 3x5 cm, 3 m: 121 adet, yaklaşık 0,54 m³
• OSB/3 levha 122x244 cm: 38 adet
Alın tahtası iki saçak boyu (2 × 11 m) ile dört alın kenarının eğimli boyundan (4 × 4,62 m) oluşur: 40,5 m, yüzde 10 payla 44,5 m, yani 15 adet. Çıtada 35 cm aralık varsaydık: 4,62 m eğimli boyda her yüze 15 sıra, 30 sıra × 11 m = 330 m, yüzde 10 payla 363 m, yani 121 adet. Çıta aralığını kiremidin üreticisi belirler. Kontra çıta kullanılacaksa 46 × 4,62 = yaklaşık 212,5 m ek metraj çıkar.
Kereste toplamı fire ve yedeklerle yaklaşık 3,40 m³ eder. Siparişe her satırın hem adedini hem metreküpünü yazın. Bedeli ağaç türü, sınıf, fırınlama, emprenye, kesit, boy ve sipariş hacmi belirler; bu etkenlerin seyrini 2026 kereste fiyatları yazımızda değerlendirdik.
Gökdal Orman Ürünleri olarak 1986'dan bu yana Adana merkezimizden Türkiye'nin 81 iline kereste ve levha sevkiyatı yapıyoruz. Çatı ölçülerinizi, eğimi ve projedeki kesitleri iletirseniz metreküp ve fire hesabını birlikte çıkarır, listenizi stok boylarına uygun kesim planıyla hazırlarız. Bize iletişim sayfamız üzerinden ulaşabilirsiniz.
Çatı Kerestesi Hakkında Sık Sorulan Sorular
Çatı merteği ve aşığı hangi kesitte olmalı? Yaygın uygulamada mertek 5x10 veya 5x12 cm, aşık ve dikme 10x10 cm kesitte görülür; açıklık büyüdükçe kesit de büyür. Bunlar başlangıç ölçüleridir. Kesin kesit ve aralık; kar yükü, rüzgâr, açıklık, örtü ağırlığı ve ağaç türüne göre statik hesapla belirlenir. Kesiti projeden alın, proje yoksa bir inşaat mühendisine hesaplatın.
Eğimli çatı alanı nasıl hesaplanır? Yatay alanı eğim açısının kosinüsüne bölersiniz. 30 derecelik çatıda cos(30) = 0,866 olduğu için 88 m² yatay alan yaklaşık 101,6 m² eğimli yüzey eder. Eğim yüzde olarak verilmişse çarpan √(1 + e²) ile bulunur; yüzde 40 eğimde çarpan 1,077'dir.
Çatı için kaç adet OSB levha gerekir? 122x244 cm bir levha 2,98 m² kaplar. Eğimli alanı bu değere bölüp yüzde 10 fire eklersiniz: 101,6 m² için 101,6 × 1,10 ÷ 2,98 = 37,5, yani 38 levha. Kırma çatıda fireyi yüzde 15'e çıkarın. Levha kalınlığını mertek aralığı ve yüke göre proje belirler.
Çatı kerestesi fırınlı mı olmalı, emprenye gerekir mi? Taşıyıcı çatı elemanlarında nemi yüzde 12-18 aralığındaki fırınlı kereste önerilir; yüzde 20-30 nemli fırınsız malzeme kapalı kesitte kurudukça çeker, çarpılır ve çivileri gevşetir. Emprenye özellikle saçak uçları, mertek başları, alın tahtası ve yastıklar için önerilir; sahada kesilen uçlara koruyucu sürülmelidir.
